1

Moät soá tö lieäu môùi veà
Chuû tòch Hoà Chí Minh
treân baùo Cöùu quoác

2

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN
ĐƯỢC THỰC HIỆN BỞI THƯ VIỆN KHTH TP.HCM
Một số tư liệu mới về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên báo Cứu quốc / Vũ Văn Sạch sưu tầm và
chỉnh lý. - T.P. Hồ Chí Minh : Văn hóa - Văn nghệ T.P. Hồ Chí Minh, 2014.
224tr. ; 24cm.
1. Hồ Chí Minh,1890-1969 2. Chủ tịch -- Việt Nam. 3. Báo chí -- Việt Nam. 4. Chiến tranh
Đông Dương,1946-1954. 5. Việt Nam -- Lịch sử -- 1945-1954. I. Vũ Văn Sạch.
959.704092 -- ddc 23
M917

ISBN: 978-604-68-1432-0

9 786046 814320

3

VUÕ VAÊN SAÏCH
Söu taàm vaø chænh lyù

Nhaø xuaát baûn Vaên hoùa - Vaên ngheä
Thaønh phoá Hoà Chí Minh - 2014

5

Muïc luïc
Lôøi noùi ñaàu
Hoà Chuû tòch noùi veà noäi trò, ngoaïi giao
nöôùc nhaø trong nhöõng ngaøy vöøa qua
02. Phoøng Trieån laõm Vaên hoùa khai maïc
03. Hoà Chuû tòch ñaõ ñeán chuøa Quaùn Söù döï böõa côm chay
04. Hoà Chuû tòch khai maïc Ngaøy Cöùu quoác cuûa sinh vieân
05. Ngaøy thu leã ñöùc Khoång Töû taïi ñeàn Giaùm (Haø Noäi)
06. Laàn ñaàu tieân moät ñòa phöông ñöôïc Hoà Chuû tòch
veà döï leã kyû nieäm Lyù Baùt ñeá
07. Saùch quyeát nghò baát hôïp taùc cuûa coâng chöùc
08. Hoà Chuû tòch ñeán thaêm toøa Thò chính
09. Caùc em phaûi coá giuùp Toå quoác
10. Hoäi nghò caùc daân toäc thieåu soá Vieät Nam
11. Caùc baùo tôùi phoûng vaán Hoà Chuû tòch
veà vaán ñeà ñoaøn keát
* Phuï: Thoâng ñieän ñoaøn keát cuûa Toång boä Vieät Minh göûi cho
caùc ñoaøn theå trong Maët traän Vieät Minh toaøn quoác
12. Hoà Chuû tòch ñi thaêm ñöùc Giaùm muïc Leâ Höõu Töø
vaø ñoàng baøo Phaùt Dieäm
13. Hoà Chuû tòch khuyeân anh em vieân chöùc
14. Hoà Chuû tòch vôùi ba ngaøy Teát
15. Hoà Chuû tòch traû lôøi thö phoûng vaán
cuûa phoùng vieân moät haõng thoâng taán Myõ
16. Lôøi keâu goïi cuûa Hoà Chuû tòch
trong dòp Moät ngaøn ngaøy khaùng chieán
17. Thö Hoà Chuû tòch göûi Bình daân hoïc vuï Quaûng Bình
18. Saùu tuø binh Phaùp ñöôïc thaû veà caûm taï
loøng khoan hoàng cuûa Hoà Chuû tòch
19. Thö cuûa Hoà Chuû tòch göûi Ñaïi hoäi Sinh vieân

9

01.

13
16
19
21
23
25
27
29
30
33
38
42
43
46
49
52
54
56
57
59

6

20.

Hoäi nghò toaøn quoác Khaùng chieán Haønh chính
- Caùc ñaïi bieåu ñeán yeát kieán Hoà Chuû tòch

61

Hoà Chuû tòch aân caàn khuyeân nhuû
caùc ñaïi bieåu Khaùng chieán Haønh chính caùc Lieân khu

64

22.

Hoà Chuû tòch noùi chuyeän veà thi ñua aùi quoác

66

23.

Moät buoåi leã long troïng nhaát ôû Lieân khu IV

70

21.

* Phuï: Tieåu söû Thieáu töôùng Nguyeãn Sôn

77

* Phuï: Taïi caâu laïc boä vaên ngheä
Töôùng Nguyeãn Sôn noùi veà kòch Loâi vuõ

80

* Phuï: Taêng cöôøng söùc chieán ñaáu cho Bình Trò Thieân

82

* Phuï: Noùi veà vaän ñoäng laøng Cöï Naãm

85

* Phuï: Môû roäng chieán tranh nhaân daân

90

24.

Hai baøi thô huøng hoàn cuûa Hoà Chuû tòch
vaø cuï Buøi Baèng Ñoaøn

95

25.

Toâi ñi thaêm Hoà Chuû tòch

97

26.

Hoà Chuû tòch thaêm moät coâng binh xöôûng

102

* Phuï: Ba böùc danh thieáp cuûa Hoà Chuû tòch

103

27.

Taïi Toång haønh dinh, Hoà Chuû tòch tieáp caùc nhaø baùo

104

28.

Ñaâu yeâu cha giaø hôn Nam Boä?

107

29.

Ngaøy Teát Nguyeân ñaùn döông lòch
chuùng toâi möøng tuoåi Hoà Chuû tòch

111

30.

Chôù chuû quan

114

31.

Hoà Chuû tòch göûi khoùa Quyeát Thaéng tröôøng
Traàn Quoác Tuaán (nhaân leã môû tröôøng Luïc quaân)

116

32.

Ñeâm traêng Hoà Chuû tòch ñi thuyeàn thaêm maët traän

118

33.

Hoà Chuû tòch taïi Hoäi nghò Vaên hoùa toaøn quoác

121

34.

Nhaân só Thuû ñoâ chuùc thoï Hoà Chuû tòch

125

* Phuï: Ñieän vaên cuûa caùc nhaø trí thöùc Thuû ñoâ
chuùc thoï Hoà Chuû tòch
35.

Vieät kieàu ôû Nam Myõ
chuùc möøng sinh nhaät Hoà Chuû tòch

127
129

7

36.

Cha giaø vôùi Thuû ñoâ

Ñoàng baøo Laïng Sôn thöïc hieän quaân daân nhaát trí
ñaõ ñöôïc Hoà Chuû tòch göûi thö khen ngôïi
38. Hoà Chuû tòch göûi thö khen ñoàng baøo xaõ Daân Chuû
Thaùi Nguyeân ñaõ baùn gaïo reû cho boä ñoäi
39. OÂng Phoù Thuû töôùng Phaïm Vaên Ñoàøng
chính thöùc nhaän chöùc
40. Thö cuûa Hoà Chuû tòch göûi Ñaïi ñoaøn 308
41. Caùc nhaø trí thöùc Vieät Nam
trong Hoäi Vaên hoùa Lieân hieäp (ôû Phaùp) tuyeân boá...
42. Hoà Chuû tòch traû lôøi baùo ngoaïi quoác...
43. Hoà Chuû tòch aên Teát
44. Hoà Chuû tòch ñi thaêm caùc ñôn vò boä ñoäi chieán thaéng
trong chieán dòch Traàn Höng Ñaïo
45. Thöông binh kính yeâu Hoà Chuû tòch
46. Myõ laø toát
47. Ngöôøi phaùt ngoân cuûa Chính phuû tieáp caùc nhaø baùo
48. Giaëc Phaùp luùng tuùng
49. Röôùc coïp vaøo nhaø
50. Kính chuùc caùc cuï nghìn tuoåi
51. Con raén vuoâng
52. Vì ai neân noãi nöôùc naøy
53. Nam nöõ bình quyeàn
54. Con treû Lieân Xoâ
55. Cuï Hoà vaø cuoác coû boû phaân
56. Giaëc Phaùp söûa ñoåi töï vò
57. Vaøi hình aûnh Ñaïi hoäi
* Phuï: Danh saùch caùc Anh huøng
vaø Chieán só thi ñua toaøn quoác
58. Loøng thöông yeâu caùc chieán só cuûa Hoà Chuû tòch
59. Taïi Ñaïi hoäi Chieán só Thi ñua toaøn quoác:
Hoà Chuû tòch noùi chuyeän vôùi chieán só noâng nghieäp
60. Ngaøy chuùc thoï Hoà Chuû tòch ôû Chuû tòch phuû
61. Giaëc Phaùp giaáu ñaàu hôû ñít

130

37.

132
133
135
140
141
143
145
147
149
150
151
153
154
155
156
157
159
161
162
163
164
168
175
178
181
184

8

62. Hoäi ñoàng Chính phuû hoïp
* Phuï: Thi haønh ñuùng chính saùch taïm caáp ruoäng ñaát,
ñaåy maïnh saûn xuaát thi ñua ñoùng thueá noâng nghieäp
63. Hoà Chuû tòch vaø Chính phuû khen thöôûng
vaøo dòp kyû nieäm ngaøy Ñoäc laäp 2. 9. 1952
64. Hoäi ñoàng Chính phuû hoïp
giaûi quyeát nhieàu vaán ñeà quan troïng
65. Coâng nhaân Vieät Nam ôû Phaùp höôùng veà Toå quoác
66. Thoâng caùo veà Hoäi ñoàng Chính phuû
67. Buø nhìn cuõ, troø heà môùi
68. Baûn thoâng caùo cuûa ñòch
69. Thö cuûa caùn boä vaø chieán só tieåu ñoaøn Y
ôû mieàn Nam ra göûi leân Hoà Chuû tòch
Phuï luïc 1. Vaøi neùt veà baùo Cöùu quoác
Phuï luïc 2. Veà xuaát xöù vaøi baøi thô chöõ Haùn
cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh
Lôøi baït

185
186
188
192
194
196
198
199
201
203
209
214

9

Lôøi noùi ñaàu
Maëc duø coøn nhieàu khoù khaên veà tö lieäu vaø khaùc nhau veà nhaän
ñònh, taát caû nhöõng ngöôøi nghieân cöùu veà Chuû tòch Hoà Chí Minh caû trong
laãn ngoaøi nöôùc tröôùc nay ñeàu thoáng nhaát raèng ñaây laø nhaân vaät ñaõ laøm
ñaûo loän baûn ñoà thuoäc ñòa cuûa ngöôøi Phaùp khoâng nhöõng ôû Vieät Nam maø
ôû caû Ñoâng Döông sau Chieán tranh Theá giôùi thöù hai vaø hôn theá nöõa,
coøn laø moät nhaân vaät ñeå laïi daáu aán roõ raøng trong phong traøo giaûi phoùng
daân toäc cuûa caùc nöôùc thuoäc ñòa treân toaøn theá giôùi trong theá kyû tröôùc.
Vieäc tieáp tuïc tìm hieåu cuoäc ñôøi vaø söï nghieäp cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh
trong ñoù coù vieäc thu thaäp tö lieäu veà Ngöôøi do ñoù vaãn coøn laø moät ñeà taøi
lôùn trong vieäc nghieân cöùu lòch söû Vieät Nam, lòch söû theá giôùi theá kyû XX.
Nhieàu naêm nay nhôø ñieàu kieän laøm vieäc neân chuùng toâi ñaõ may
maén ñöôïc tieáp xuùc vôùi moät soá baùo chí ñöôïc löu giöõ taïi Trung taâm Löu
tröõ quoác gia I, Cuïc Vaên thö vaø Löu tröõ Nhaø nöôùc trong ñoù coù khoaûng
400 soá baùo vaø Taïp chí Cöùu quoác chuû yeáu töø 1948 ñeán 1954. Sau ngaøy
Toaøn quoác khaùng chieán, ngoaøi cô quan chính chuyeån leân chieán khu
Vieät Baéc, tôø baùo naøy coøn coù nhöõng chi nhaùnh khaùc ôû Thuû ñoâ hay Lieân
khu IV, laïi phaùt haønh trong hoaøn caûnh chieán tranh neân raát khoù coù cô
quan hay caù nhaân naøo hieän nay giöõ ñöôïc troïn veïn. Soá baùo vaø Taïp chí
Cöùu quoác noùi treân do ñoù cuõng thieáu khuyeát khoâng ñöôïc lieân tuïc, thaäm
chí coù nhöõng soá bò raùch söùt maát trang maát chöõ, cuõng laø ñieàu deã hieåu
trong hoaøn caûnh choáng Phaùp 1945 – 1954.
Trong khoaûng 400 soá baùo vaø Taïp chí Cöùu quoác noùi treân coù nhieàu
baøi vieát veà hoaït ñoäng cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh vaø nhöõng caù nhaân,
taäp theå lieân heä tröïc tieáp vôùi Ngöôøi, cuõng coù nhieàu baøi vieát cuûa Ngöôøi
(phaàn lôùn trong muïc Chuyeän gaàn... xa vôùi buùt hieäu ÑX.), trong ñoù coù
nhieàu baøi chöa thaáy coâng boá hay coâng boá chöa ñaày ñuû trong caùc coâng
trình nghieân cöùu, söu taäp tröôùc nay, keå caû boä Hoà Chí Minh Toaøn taäp,
Nxb. Chính trò Quoác gia, 2011. Dó nhieân trong hoaøn caûnh thoâng tin vaø

10

kyõ thuaät thôøi baáy giôø, nhöõng baøi baùo aáy khoâng theå traùnh khoûi sai soùt
naøy khaùc, nhöng ñeàu do ngöôøi ñöông thôøi vieát ra vaø ñöôïc ngöôøi ñöông
thôøi kieåm chöùng, coù nhöõng giaù trò “thöïc luïc” khoâng theå phuû nhaän. Vôùi
mong muoán coù theå goùp phaàn boå sung tö lieäu cho vieäc nghieân cöùu Chuû
tòch Hoà Chí Minh noùi rieâng cuõng nhö lòch söû Vieät Nam thôøi kyø 1945 1954 noùi chung, chuùng toâi ñaõ caân nhaéc choïn löïa moät soá trong nhöõng
baøi aáy ñeå thöïc hieän söu taäp naøy, cuõng laø theå nghieäm böôùc ñaàu ñeå neáu
coù theå thì tieán tôùi moät söu taäp khaùc coù qui moâ vaø chaát löôïng cao hôn.
Quyeån saùch goàm 79 baøi baùo trong ñoù coù 10 baøi coù tính chaát Phuï
luïc, ñöôïc giôùi thieäu theo caùc nguyeân taéc sau:
1. Moãi baøi ñöôïc giôùi thieäu goàm soá thöù töï, teân baøi, soá baùo, ngaøy ra
baùo, noäi dung vaø teân taùc giaû (neáu coù), chuù thích trong nguyeân baûn vaø
cuûa chuùng toâi (neáu coù). Nhöõng baøi ñaêng treân Cöùu quoác Trung öông ôû
Vieät Baéc chæ ghi soá baùo vaø ngaøy ra baùo, nhöõng baøi ñaêng treân Taïp chí
Cöùu quoác, Cöùu quoác Chi nhaùnh Thuû ñoâ hay Cöùu quoác Chi nhaùnh Lieân
khu IV thì neâu roõ ñeå traùnh laàm laãn.
Chuù thích trong nguyeân baûn caùc baøi baùo ñöôïc kyù hieäu laø (*), chuù
thích cuûa chuùng toâi ñöôïc kyù hieäu laø (1), (2).
2. Moät soá baøi tuy ít lieân quan tôùi noäi dung cuûa quyeån saùch nhöng
coù theå boå sung thoâng tin cho nhöõng baøi ñöôïc giôùi thieäu thì khoâng ñaùnh
soá thöù töï rieâng vaø ghi laø “* Phuï:” vôùi yù nghóa laø Phuï luïc ñi keøm baøi
chính.
3. Do soá löôïng khoâng nhieàu, vieäc phaân loaïi theo taùc giaû, theå loaïi,
noäi dung vaân vaân khoâng thaät söï caàn thieát, neân caùc baøi ñöôïc saép xeáp
theo thöù töï thôøi gian, cuõng ñeå ngöôøi ñoïc tieän theo doõi moái lieân heä tröôùc
sau cuûa caùc söï kieän ñöôïc ñeà caäp.
4. Caùc baøi ñeàu ñöôïc giôùi thieäu nguyeân vaên vaø toaøn vaên.
5. Veà vieäc xöû lyù vaø ñieàu chænh vaên baûn, nhöõng chöõ nguyeân baûn in
sai chính taû ñeàu ñieàu chænh theo chính taû hieän nay, ví duï Haø-noäi, daønh
ñoäc laäp, giaàu coù, daâm maùt ñieàu chænh thaønh Haø Noäi, giaønh ñoäc laäp,
giaøu coù, raâm maùt. Nhöõng chöõ vieát taét ñeàu phuïc hoài nguyeân traïng, ví
duï ATK., BDHV., UBKCHC., 5. 52 ñeàu phuïc hoài ñaày ñuû laø An toaøn khu,
Bình daân hoïc vuï, UÛy ban Khaùng chieán Haønh chính, 5. 1952. Nhöõng
tröôøng hôïp neân vieát chöõ nhöng vieát soá hay ngöôïc laïi ñeàu ñieàu chænh
cho phuø hôïp, caùch vieát phaàn traêm ñieàu chænh thaønh %. Caùc tröôøng hôïp

11

chæ ñôn thuaàn ñieàu chænh veà chính taû noùi treân vaø loãi morasse thì chuùng
toâi khoâng chuù thích, chæ nhöõng choã bò in soùt caàn boå sung môùi coù chuù
thích cuï theå trong töøng tröôøng hôïp.
Ngoaøi nhöõng baøi baùo treân, quyeån saùch coù hai Phuï luïc Vaøi neùt veà
baùo Cöùu quoác vaø Veà xuaát xöù vaøi baøi thô chöõ Haùn cuûa Chuû tòch Hoà Chí
Minh, chuû yeáu ruùt töø Söï nghieäp baùo chí cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh cuûa
Nguyeãn Thaønh (Nxb. Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 1988) vaø Ñi tìm xuaát xöù
thô Hoà Chí Minh cuûa Leâ Xuaân Ñöùc (Nxb. Vaên hoïc, Haø Noäi, 2012).

***
Trong quaù trình thöïc hieän quyeån saùch naøy, chuùng toâi ñaõ nhaän
ñöôïc söï giuùp ñôõ cuûa nhieàu baïn beø, ñoàng nghieäp ôû Trung taâm Löu tröõ
Quoác gia I. Ñaëc bieät, moät ngöôøi baïn ñoàng moân laø nhaø nghieân cöùu Cao
Töï Thanh coøn hoã trôï chuùng toâi raát nhieàu trong vieäc toå chöùc noäi dung,
chænh lyù vaên baûn vaø vieát Lôøi baït cho quyeån saùch. Nhaân dòp quyeån saùch
ñöôïc ra maét ngöôøi ñoïc, chuùng toâi xin baøy toû ôû ñaây lôøi caûm ôn chaân
thaønh.
Vôùi mong muoán ñöôïc goùp phaàn xaây döïng heä thoáng tö lieäu phuïc
vuï cho vieäc tìm hieåu Chuû tòch Hoà Chí Minh noùi rieâng cuõng nhö lòch
söû Vieät Nam thôøi gian 1945 – 1954 noùi chung, chuùng toâi ñaõ thöïc hieän
quyeån saùch naøy moät caùch nghieâm tuùc vôùi yù thöùc traùch nhieäm. Tuy
nhieân chaéc chaén quyeån saùch chöa theå thoûa maõn ñöôïc nhu caàu nhieàu
maët trong hoaøn caûnh hoïc thuaät vaø thoâng tin hieän taïi, neân chuùng toâi
luoân mong muoán nhaän ñöôïc söï goùp yù cuûa ngöôøi ñoïc gaàn xa.
Thaùng 6. 2014

12

13

01.
Hoà Chuû tòch noùi veà noäi trò, ngoaïi giao
nöôùc nhaø trong nhöõng ngaøy vöøa qua
Baùo Cöùu quoác soá 61, ngaøy 8. 10. 1945

Hoài 4 giôø chieàu hoâm kia, ñaïi bieåu caùc baùo haøng ngaøy ñaõ tôùi dinh
Baéc Boä yeát kieán Chuû tòch Hoà Chí Minh.
Sau nhöõng caùi baét tay chaët, Hoà Chuû tòch nhìn caùc ñaïi bieåu moät
löôït, roài cöôøi noùi moät caâu vui, giaûn dò ñem laïi cho cuoäc hoäi ñaøm moät
baàu khoâng khí voâ cuøng thaân maät.
Caùc nhaø baùo yeâu caàu Hoà Chuû tòch cho bieát tình hình ngoaïi giao
vaø noäi trò nöôùc nhaø trong nhöõng ngaøy vöøa qua.
- Ngoaïi giao, cuï Hoà noùi, chia laøm ba: vôùi Trung Hoa, vôùi Myõ vaø
vôùi Phaùp.
Vôùi Trung Quoác, hai beân vaãn giöõ ñöôïc tình thaân thieän. Hoâm
tröôùc ñaây toâi ñaõ gaëp Haø Toång tröôûng. OÂng cuõng tuyeân boá nhö nhöõng
yeáu nhaân Trung Hoa ñaõ tuyeân boá, khoâng coù daõ taâm veà ñaát ñai Vieät Nam
vaø hy voïng ñeå caùc nöôùc AÙ Ñoâng ñoäc laäp.
Toång tröôûng Haø ÖÙng Khaâm laø moät quaân nhaân, khoâng coù quyeàn
noùi veà chính trò, neân oâng khoâng theå noùi hôn veà neàn ñoäc laäp cuûa
chuùng ta.
Laáy tình rieâng maø noùi Haø Toång tröôûng, maëc daàu töø tröôùc vôùi nay
ñoái vôùi toâi chöa töøng quen bieát, nhöng veà phöông dieän caù nhaân oâng raát
töû teá. Ñieàu ñoù khoâng laï, laø vì, laø moät ngöôøi Trung Quoác, ai cuõng mong
chuùng ta ñöôïc ñoäc laäp.
Hai nöôùc Trung Hoa vaø Vieät Nam coù lieân laïc vôùi nhau veà kinh teá vaø
chính trò, thì hai daân toäc khoâng theå khoâng coù söï töông trôï, töông thaân.
Noùi theâm veà thaùi ñoä trung laäp cuûa Trung Hoa theo nhö Töôûng
Chuû tòch ñaõ tuyeân boá khoâng coù tham voïng veà ñaát ñai cuûa nöôùc Vieät

14

Nam, Hoà Chuû tòch ñaõ nhaéc laïi moät ñoaïn trong cuoán Vaän meänh nöôùc
Trung Hoa do Chuû tòch Töôûng Giôùi Thaïch vieát:
“Chieán tranh ñaõ keát lieãu. Ñeá quoác chuû nghóa cuõng ñaõ heát. Vaán ñeà
quoác gia ñoäc laäp laø neàn taûng cuoäc hoøa bình theá giôùi. Neáu caùc daân toäc AÙ
Ñoâng khoâng ñöôïc höôûng hoøa bình vaø töï do, seõ coù cuoäc chieán tranh thöù
ba noái tieáp cuoäc chieán tranh thöù hai, nhö cuoäc chieán tranh thöù hai ñaõ
noái tieáp cuoäc chieán tranh thöù nhaát”.
- Ngoaïi giao vôùi Myõ, nhöõng phaùi boä Myõ ñeán Vieät Nam ñaõ toû
roõ vôùi Chính phuû Laâm thôøi moät caûm tình ñaëc bieät. Ñoù laø thöù caûm
tình giao teá quaân nhaân phaùi boä Myõ ñoái vôùi mình. Coøn ngoaøi ra, caùc
ñaïi bieåu phaùi boä Myõ vaãn chuû tröông thuyeát laø quaân nhaân, khoâng coù
quyeàn noùi chính trò.
- Vôùi Phaùp, raát ñôn giaûn, laø Chính phuû buoäc Phaùp phaûi coâng nhaän
neàn ñoäc laäp cuûa nöôùc ta. Ñöôïc theá, veà vaán ñeà khaùc cuõng coù theå giaûi
quyeát ñöôïc deã daøng.
Ñaõ coù töôùng A leùt daêng ñôø ri tôùi ñaây xin yeát kieán. Sau ñoù coù moät
nhaø baùo haøng ngaøy. Roài hoâm kia ñaây, laïi coù hai ngöôøi quan ba trong
phaùi boä Phaùp ñeán.
Veà vaán ñeà noäi trò, Hoà Chuû tòch noùi:
- Chính phuû Daân chuû Coäng hoøa Laâm thôøi laø coâng boäc cuûa daân.
Anh em trong Chính phuû, ai laø ngöôøi coù taøi naêng, coù ñöùc haïnh, giuùp ñôõ
cho daân, cho nöôùc, taát nhieân laø ñöôïc quoác daân hoan ngheânh. Laø ngöôøi
naøy hay ngöôøi khaùc cuõng theá, ai laø daân ñeàu coù quyeàn giuùp ñôõ.
Nöôùc ta ñaõ laø moät nöôùc Daân chuû Coäng hoøa, chính quyeàn ñaõ ôû
trong tay daân, nhaân daân hoan ngheânh. Ngöôøi coù taøi, coù ñöùc gaùnh vaùc
cho daân ñöôïc thì ngöôøi ñoù ñaûm nhaän traùch nhieäm.
Laøm vieäc nöôùc hay laøm vieäc gì khaùc, ngöôøi ta thöôøng muoán coù
moät chuùt danh hay moät chuùt lôïi veà phaàn mình. Nhöng, anh em trong
Chính phuû Laâm thôøi hieän nay, nhö quoác daân ñaõ bieát, ra gaùnh vaùc vieäc
nöôùc, khoâng ai mong danh hay chuoäng lôïi. Muoán cho danh chính, lôïi
chính, thì Danh, laøm sao cho daân toäc mình coù danh vôùi theá giôùi, vaø Lôïi,
laøm theá naøo cho tranh ñöôïc lôïi vôùi theá giôùi.
Noùi ñeán ñaây, taám loøng yeâu nöôùc laïi buøng leân thaønh moät caûm giaùc
thoâng caûm vôùi nhöõng thaûm traïng cuûa ñoàng baøo ñang laâm vaøo caûnh
cheát choùc laàm than, Hoà Chuû tòch ngheïn ngaøo noùi:

15

- Ñoàng baøo chuùng ta ñaõ ñi gaàn vaøo choã cheát ñoùi. Vaø maùu cuûa ñoàng
baøo chuùng ta ñang ñoå ra trong Nam Boä.
Cuï ngöng laïi moät luùc, roài noùi tieáp:
- Luùc naøy, chuùng ta phaûi thöïc haønh cho roäng vieäc quyeân gaïo.
Trong mieàn Trung ñaõ thöïc haønh roài. Coøn ôû Baéc Boä, cuõng saép thöïc
haønh nay mai.
Roài Cuï keát luaän:
- Coù moät ñieàu chuùng ta ñaùng möøng laø caùch maïng Vieät Nam ñaõ
coù moät öu ñieåm so vôùi caùch maïng Nga, Taøu, Phaùp. Caùch maïng ôû ñaâu
thaønh coâng cuõng phaûi ñoå maùu nhieàu.
Coù nöôùc phaûi chaët ñaàu vua. Coù nöôùc ñoàng baøo chia ñaûng phaùi,
cheùm gieát nhau lieân tieáp trong bao nhieâu naêm. Nöôùc ta, vua töï thoaùi
vò, caùc ñaûng phaùi khoâng coù maáy. Trong moät thôøi gian ngaén caùc giai caáp
ñoaøn keát thaønh moät khoái muoân daân ñoaøn keát ñeå möu haïnh phuùc chung
laø nöôùc ñöôïc hoaøn toaøn ñoäc laäp vaø choáng ñöôïc giaëc xaâm laêng, ñuoåi boïn
thöïc daân tham aùc ra ngoaøi bôø coõi.
Coâng Daân

16

02.
Phoøng Trieån laõm Vaên hoùa khai maïc
Baùo Cöùu quoác soá 61, ngaøy 8. 10. 1945

“Döôùi söï aùp böùc, vaãn coá gaéng thôû, vaãn coá tìm caùch
phaùt trieån”.

(Lôøi Hoà Chuû tòch)

Phoøng Trieån laõm Vaên hoùa, do Lieân1 ñoaøn Vaên ngheä Baéc Boä Vieät
Nam toå chöùc ñaõ laøm leã khai maïc buoåi saùng hoâm chuû nhaät 7. 10. 1945.
Nôi trieån laõm laø hoäi quaùn cuõ cuûa hoäi Khai Trí Tieán Ñöùc. Moät toøa coång
hình vuoâng, giaûn dò nhöng maïnh meõ, ñoà soä laøm bieán ñoåi boä maët toøa
nhaø xaây ñaép kieåu caùch cuûa caùi hoäi goàm toaøn nhöõng höu quan vaø tröôûng
giaû aáy. Vaøo trong, phoøng trieån laõm ba gian. Gian ngoaøi tröng baøy nhöõng
taùc phaåm vaên hoïc saûn xuaát maáy naêm gaàn ñaây, gian giöõa, nhöõng “taøi
lieäu” bí maät cuûa Maët traän Vieät Minh trong coâng cuoäc caùch maïng giaûi
phoùng daân toäc, gian trong cuøng, nhöõng taùc phaåm hoäi hoïa vaø ñieâu khaéc.
Chín giôø, Hoà Chuû tòch, oâng coá vaán Vónh Thuïy, oâng Boä tröôûng
Tuyeân truyeàn vaø nhieàu vò nöõa tôùi döï leã khai maïc cuûa phoøng Trieån laõm.
Ñaïi bieåu caùc giôùi vaên hoùa ñeàu coù ñuû maët.
Ban toå chöùc tröôùc heát ngheânh tieáp Hoà Chuû tòch vaø caùc vò khaùch
vaøo gian tröng baøy saùch. Vì chæ chuù yù baøy nhöõng saùch xuaát baûn töø trong
voøng 5 naêm trôû laïi ñaây, trong thôøi kyø thoáng trò cuûa Phaùp vaø Nhaät, thôøi kyø
ñaøn aùp khaéc nghieät veà chính trò cuõng nhö veà vaên hoùa neân soá saùch baøy
treân giaù loàng kính coù veû thöa thôùt, ngheøo naøn. Nhöõng saùch aáy toû roõ cho
ta bieát tính caùch thôøi kyø vaên hoùa aáy ôû nöôùc ta. Loaïi taùc phaåm saùng taùc
raát ít. Phaàn lôùn thuoäc veà loaïi bieân khaûo, nghieân cöùu. Ngöôøi ta coù theå noùi
vaên hoùa nöôùc ta luùc ñoù khoâng laøm gì khaùc hôn laø ñi vaøo con ñöôøng khoâ
1. Nguyeân baûn in laø “ñoaøn Vaên ngheä Baéc Boä”, coù leõ laø “Lieân ñoaøn Vaên
ngheä Baéc Boä” bò in soùt, ñaây ñính laïi nhö treân cho thoáng nhaát vôùi ñoaïn sau.

17

khan aáy, chính saùch ñaøn aùp vaên hoùa cuûa phaùt xít Phaùp Nhaät khoâng ñeå
loït cho nhöõng taùc phaåm naøo mang daáu moät tinh thaàn saùng taïo ñoäc laäp.
Tuy vaäy, trong luùc laøm caùi coâng vieäc nghieân cöùu aáy, moät soá nhaø vaên ñaõ
coá gaéng tìm caùch phoå bieán nhöõng tö töôûng tieán boä, nhöõng phöông phaùp
nhaän thöùc vaø quy luaän khoa hoïc, chuû yù vaïch moät con ñöôøng môùi cho vaên
hoùa nöôùc nhaø sau naøy. Ñöùng döøng laïi tröôùc nhöõng giaù saùch, Hoà Chuû tòch
traàm ngaâm noùi “Döôùi söùc aùp böùc, vaãn coá thôû, vaãn coá tìm caùch phaùt trieån”.
Sang gian giöõa, taát caû caùi vaên hoïc caùch maïng naûy nôû trong boùng
toái cuûa söï hoaït ñoäng bí maät cuûa Vieät Minh trong maáy naêm tranh ñaáu
gay go vôùi quaân Phaùp, quaân Nhaät ñaõ ñöôïc mang trình baøy ôû ñaây. Ngöôøi
ta ñöôïc thaáy nhöõng baùo, nhöõng truyeàn ñôn, nhöõng bieåu ngöõ, nhöõng
cuoán saùch nhoû ñaõ ñöôïc in vaø löu haønh ngaám ngaàm trong daân chuùng,
tuøy theo nhöõng nhu caàu cuûa söï tranh ñaáu. Nhìn nhöõng taùc phaåm in
baèng nhöõng caùch thöùc aán loaùt thoâ sô, nhöng vaãn khoâng thieáu moät veû
myõ thuaät ñaëc bieät aáy, ngöôøi ta khoâng khoûi nghó ñeán coâng lao cuûa nhöõng
anh em ñaõ khoå sôû ôû lì haøng thaùng trôøi ôû nhöõng gian buoàng toái, heïp cuûa
moät vaøi “cô quan aán” naøo ñoù laäp ôû nhöõng nôi xa caëp maét quaân thuø.
Xem xong gian naøy roài, Hoà Chuû tòch vaø caùc vò khaùch böôùc vaøo
gian trong cuøng, gian ñeå daønh cho caùc böùc hoäi hoïa. Ñaây toaøn laø
nhöõng böùc tranh cuûa caùc nhaø hoïa só quen teân tuoåi nhö Toâ Ngoïc Vaân,
Löông Xuaân Thoï, Leâ Vaên Ñeä, Nguyeãn Ñoã Cung vaân vaân Xem qua moät
löôït caùc taùc phaåm ngheä thuaät aáy, Hoà Chuû tòch coù nhaän xeùt maáy ñieàu
“Nhöõng böùc tranh naøy toû ra caùc ngheä só cuûa ta laâu nay ñeàu ñaõ coá gaéng
tìm moät con ñöôøng ñi. Nhöng tieác moät ñieàu laø khoâng muoán ñi ôû döôùi
ñaát maø cöù muoán vuït leân trôøi: Chaát mô moäng nhieàu quaù, maø caùi chaát
thaät cuûa söï sinh hoaït raát ít”. Ñöùng döøng tröôùc böùc tranh cuûa moät
hoïa só taû moät caûnh dieãm leä coù boùng giai nhaân ñöùng trong moät khung
caûnh maây nöôùc huyeàn aûo, cuï Chuû tòch mæm cöôøi “Thaät laø moät theá
giôùi tieân. Nhöng toâi nhôù möôøng töôïng nhö Loã Taán, nhaø vaên haøo caùch
maïng Trung Hoa, ñaõ noùi ôû ñaâu moät caâu ñaïi yù nhö theá naøy: Ngöôøi traàn
leân tieân coù leõ cuõng thích thaät. Nhöng nhìn thaáy maõi caùi ñeïp khoâng
thay ñoåi roài cuõng thaáy chaùn naûn, nhaït nheõo vaø môùi bieát raèng, muoán
tìm thaáy söï thay ñoåi, söï ham meâ thaät, phaûi trôû veà vôùi cuoäc sinh hoaït
thöïc taïi cuûa con ngöôøi”.
Ñöa tieãn Hoà Chuû tòch ra ñeán cöûa phoøng Trieån laõm, anh Chuû tòch
Lieân ñoaøn Vaên ngheä Baéc Boä, Nguyeãn Ñình Thi, coù noùi maáy lôøi veà muïc
ñích cuûa söï toå chöùc phoøng Trieån laõm naøy:

18

1. Toû caùi tinh thaàn ñoaøn keát cuûa caùc nhaø vaên hoùa, khoâng nhöõng
trong caùc giôùi vaên hoùa vôùi nhau, maø caû vôùi toaøn theå daân chuùng nöõa.
2. Ñieåm qua laïi nhöõng böôùc ñöôøng phaùt trieån cuûa vaên hoùa nöôùc
nhaø trong saùu naêm trôøi nay, döôùi aùch Nhaät, Phaùp.
Hoà Chuû tòch, ñaùp laïi anh, noùi raèng “Trong coâng cuoäc kieán thieát
nöôùc nhaø, coù boán vaán ñeà cuøng phaûi chuù yù ñeán, cuøng phaûi coi laø quan
troïng ngang nhau: chính trò, kinh teá, xaõ hoäi, vaên hoùa. Nhöng vaên hoùa
laø moät kieán truùc thöôïng taàng, nhöõng cô sôû haï taàng cuûa xaõ hoäi coù kieán
thieát roài, vaên hoùa môùi kieán thieát ñöôïc vaø ñuû ñieàu kieän phaùt trieån ñöôïc.
Ngaøy nay, tröôùc khi ñi ñeán söï kieán thieát nöôùc nhaø, chuùng ta coøn
phaûi qua moät thôøi kyø tranh ñaáu cöïc kyø khoå sôû, khoán naïn nöõa. Giôùi vaên
hoùa cuõng phaûi cuøng caùc giôùi ñoàng baøo ñi qua chaëng ñöôøng aáy. Mong
raèng caùc anh em vaên hoùa ñaõ coá gaéng, xin coá gaéng leân maõi, ñeå cuøng
ñoàng baøo ñi ñeán choã hoaøn toaøn veû vang cuûa nöôùc nhaø”.
Sau khi Hoà Chuû tòch ñaõ rôøi phoøng Trieån laõm, phoøng baét ñaàu môû
cöûa cho coâng chuùng vaøo xem.

19

03.
Hoà Chuû tòch ñaõ ñeán chuøa Quaùn Söù döï böõa côm chay
Baùo Cöùu quoác soá 69, ngaøy 17. 10. 1945

Theo nhö ban toå chöùc ngaøy leã Haønh nguyeän Phaät giaùo trong
Tuaàn leã vaên hoùa ñaõ ñònh tröôùc, Coá vaán Vónh Thuïy chuû toïa böõa côm chay
hoài 6 giôø chieàu taïi chuøa Quaùn Söù. Nhöng, tôùi giôø choùt, Hoà Chuû tòch
ñöôïc tin ngaøy leã Haønh nguyeän ñaõ mang laïi moät keát quaû ñoaøn keát giöõa
hai toân giaùo: Phaät giaùo vaø Coâng giaùo. OÂng Ngoâ Töû Haï tôùi döï leã Haønh
nguyeän ñaõ tieâu bieåu cho söï ñoaøn keát ñoù.
Ñöôïc tin, caûm ñoäng quaù, cuï Hoà ñaõ nhaát ñònh ñeán döï tieäc côm
chay. Vì söï cuï ñeán moät caùch ñoät ngoät, neân böõa tieäc ñaõ trôû neân thaân
maät quaù.
Luùc ngoài vaøo baøn tieäc, ñoâng ñuû caû moïi ngöôøi coù maët trong böõa
côm chay, ñaùp laïi lôøi moät ñaïi bieåu Phaät giaùo, cuï Hoà noùi ñaïi yù nhö theá
naøy:
“Maëc daàu hai toân giaùo, laø hai lyù töôûng khaùc nhau, nhöng toân giaùo
naøo cuõng ôû töø bi, nhaân ñaïo maø ra, thì khoâng lyù gì, luùc naøy, cuøng laø daân
con Vieät Nam, laïi khoâng theå coù söï ñoaøn keát giöõa hai toân giaùo ñöôïc”.
Khi cuï Hoà noùi, coù nhieàu thieän nam tín nöõ chöa ñöôïc nhìn roõ cuï
Hoà bao giôø boû gheá ngoài, thaäp thoø trong ñaùm ñoâng ñeå ñöôïc troâng thaáy
maët cuï. Tôùi luùc baùn ñaáu giaù böùc tranh cuûa cuï, nhieàu thieän nam tín nöõ
coøn vaãn thaäp thoø muoán nhìn cuï nöõa. Do moät taám loøng meán ngöôõng
cuï, nhieàu tín nöõ ñaõ höôùng veà phía cuï maø vaùi. Caûm ñoäng quaù, cuï Hoà
yeâu caàu caùc tín nöõ ñöøng vaùi cuï nöõa ñeå cuï ñöùng leân gheá cho moïi ngöôøi
ñöôïc nhìn roõ cuï hôn.
Cuï ñaõ vui veû luoân trong giôø baùn ñaáu giaù böùc aûnh cuûa cuï. Hai beân
Phaät giaùo vaø Phaät töû tranh nhau naâng cao giaù böùc aûnh. Thoaït ñaàu, Coá
vaán Vónh Thuïy ñaët giaù 100 ñoàng. Giaù ñoù leân maõi. Sau cuøng, oâng Ngoâ

20

Töû Haï traû moät vaïn ñoàng. Anh Tieán, moät tín ñoà Phaät töû vaø laø nhaân vieân
trong ban toå chöùc traû vöôït leân 100 ñoàng nöõa. Nhöng sau anh Tieán ñaõ
nhöôøng laïi oâng Ngoâ Töû Haï böùc aûnh vôùi giaù cuoái cuøng laø moät vaïn moät
traêm baïc ñeå kyû nieäm tinh thaàn ñoaøn keát giöõa hai toân giaùo.
CD.

21

04.
Hoà Chuû tòch khai maïc Ngaøy Cöùu quoác cuûa sinh vieân
Baùo Cöùu quoác soá 73, ngaøy 22. 10. 1945

Vöôøn treû con ôû caïnh toøa Thò chính Haø Noäi, trong hai ngaøy thöù baûy
20 vaø chuû nhaät 21. 10. 1945 ñaõ bieán thaønh moät vöôøn chôi coâng coäng
cuûa moïi tuoåi, moïi ngöôøi ñeå khi veà mang theo moät yù nghó veà Nam Boä,
veà Toå quoác.
Coät côø döïng tröôùc moät böùc tranh: moät löïc só maët ñaày saùt khí giô
thaúng caùnh tay caàm dao chaët ñöùt phaêng xích noâ leä.
Nôi ñaây, ñaõ ñöôïc caùi haân haïnh Hoà Chuû tòch ñaët chaân ñeán tröôùc
heát. Sau khi nghe hai ñaïi bieåu cuûa sinh vieân noùi veà yù nghóa ngaøy cöùu
quoác, Hoà Chuû tòch thay maët ñoàng baøo Nam Boä caùm ôn toaøn theå sinh
vieân coù saùng kieán toå chöùc “Ngaøy Cöùu quoác” ñeå khuyeán khích loøng yeâu
nöôùc cuûa quoác daân vaø uûng hoä ñoàng baøo Nam Boä. Cuï Hoà mong caùc sinh
vieân coøn laøm vieäc nhieàu hôn nöõa. Laø moät trí thöùc cao hôn bình daân,
sinh vieân phaûi laøm theá naøo cho loøng aùi quoác cuûa quaàn chuùng xöùng ñaùng
vôùi moät daân toäc ñaõ töøng coù nhöõng trang söû oanh lieät. Cuï muoán sinh
vieân luoân luoân neâu cao ñöôïc tinh thaàn caàn kieäm, thanh khieát, vaø luoân
luoân laõnh nhieäm vuï tuyeân truyeàn tinh thaàn ñoaøn keát cho quoác daân.
Cuï döøng laïi treân bôø beå nôi ñeå duyeät binh nhi ñoàng. Caùc em, y
phuïc cuøng moät kieåu, vaùc suùng treân vai, böôùc ñeàu trong haøng nguõ theo
sau côø ñoû sao vaøng. Caùc em nhanh nheïn vaø huøng duõng trong nhöõng
daùng ñieäu chaøo, nghæ, nghieâm. Caùc em traät töï ñaùng khen vaø haønh
ñoäng raát ñeàu theo lôøi hoâ chæ huy cuûa anh ñoäi tröôûng. Thaät xöùng ñaùng laø
nhöõng binh só töông lai cuûa nöôùc Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa.
Hoà Chuû tòch ñi thaêm caùc gian haøng. Ñaây, gian Nam Boä, cuï ñöùng
traàm ngaâm moät phuùt tröôùc ñænh höông ñoàng toûa khoùi. Ñaây gian khoa
hoïc, gian vaên hoùa.

22

Trong gian kòch cöùu quoác böôùc ra, Hoà Chuû tòch vaáp phaûi moät em
beù 10 tuoåi töï ñaâu haêm hôû chaïy laïi. Em giô naém tay ngang tai chaøo cuï vaø
em nhaát ñònh môøi cuï baèng ñöôïc trôû laïi thaêm gian Nhi ñoàng cöùu quoác
cuûa em vaø suyùt nöõa cuï queân khoâng ñeán. Cuï ñaõ trôû laïi theo em daãn loái.
Em môøi cuï xem caùc baïn cuûa em chuyeân vaän khí giôùi quaàn aùo, vaø tieàn
baïc töï Baéc vaøo Nam giuùp ñoàng baøo trong ñoù khaùng chieán. Moät em khaùc
lôùn hôn, tieán ñeán yeâu caàu cuï nhaän lôøi cho toaøn theå nhi ñoàng cöùu quoác
vaøo Nam ñaùnh giaëc. Cuï xoa ñaàu em ñoù, cuï khuyeân:
“Caùc chaùu coøn beù, chöa vaùc noåi suùng thì ñaùnh giaëc laøm sao ñöôïc.
Caùc chaùu coù theå ñaùnh giaëc baèng caùch khaùc. Hoïc cho sieâng, giöõ gìn tính
neát cho ngoan vaø luyeän taäp thaân theå cho khoûe, cuõng laø ñaùnh giaëc. Roài
khi caàn ñeán toâi seõ cho caùc chaùu laøm trinh thaùm trong quaân ñoäi, ñöa thö
giuùp binh só ngoaøi maët traän”.
Coâng Daân

23

05.
Ngaøy thu leã ñöùc Khoång Töû taïi ñeàn Giaùm (Haø Noäi)
Baùo Cöùu quoác soá 73, ngaøy 22. 10. 1945

Hoài 9 giôø saùng ngaøy 21. 10. 1945, theo thöôøng leä hoäi Tö vaên
Thaêng Long goàm coù caùc baäc cöïu vaên thaân ñaõ toå chöùc kyø thu leã ñöùc
Khoång Töû taïi ñeàn Giaùm (Haø Noäi).
Ngoaøi caùc nhaân vieân trong hoäi Tö vaên, ñeán döï leã coù cuï Chuû tòch
Hoà Chí Minh, coá vaán Vónh Thuïy, caùc uûy vieân Baéc Boä vaø Thò saûnh cuøng
moät soá ñoâng caùc tröôûng quan cao caáp Trung Hoa.
Tröôùc ñænh höông traàm nghi nguùt vaø baøn thôø neán thaép saùng
choang, cuï Hoà Chuû tòch ñöùng chuû leã roài ñeán caùc quan khaùch daøn thaønh
haøng ra hai beân. Moät nhaân vieân trong hoäi Tö vaên ñöùng leân ñoïc chöông
trình haønh leã. Tröôùc heát cöû nhaïc roài ñeán tieán höông, tieán töôùc, ñoïc
chuùc vaø phaàn chuùc. Tieán töôùc xong toaøn theå cuùi ñaàu ba laàn, roài sau khi
ñoïc chuùc laïi cuùi ba laàn nöõa ñeå chaám heát cuoäc haønh leã. Kyø thu leã naêm
nay khaùc vôùi nhöõng kyø thu leã tröôùc laø ñöôïc cöû haønh theo moät tinh thaàn
ñaëc bieät môùi meû. Khoâng coù leã tam sinh, maø chæ coù höông hoa, oaûn quaû,
khoâng coù hia muõ thuïng xanh, teá leã baèng caùch leân goái xuoáng goái maø
phaàn nhieàu vaän aâu phuïc ñöùng xeáp haøng cuùi ñaàu. Noù khaùc vôùi nhöõng
kyø thu leã tröôùc laø trong tôø vaên teá khoâng coù “doøng Khaûi Ñònh hay doøng
Baûo Ñaïi” maø laø duøng “Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa ñeä nhaát nieân”. Theá
ñuû roõ noù ñaõ loät boû huû tuïc phong kieán ñeå ñi vaøo con ñöôøng caùch maïng
daân chuû. Noù chöùng toû raèng caùc cuï vaên thaân laø nhöõng vò ñaõ toå chöùc ra
noù cuõng nhaát trí höôûng öùng cuoäc caùch maïng daân toäc ñeå laøm cuoäc caùch
maïng vaên hoùa. Moät cöû chæ raát ñaùng ghi.
Hôn nöõa noù laïi khaùc nhöõng kyø thu leã tröôùc laø caùc vò thöôïng quan
cao caáp nöôùc Trung Hoa laø Toå quoác ñaïo nho cuõng ñaõ cuøng vôùi chuùng ta
haønh leã. Ñieàu ñoù chöùng toû raèng hai daân toäc Hoa Vieät raát coù quan he...